श्रमिकको सम्मान, वंशजको अधिकार र समृद्ध नेपालको सङ्कल्प

-रमेश पाण्डे

विश्व आज तीव्र आर्थिक, सामाजिक, प्राविधिक र जनसाङ्ख्यिक परिवर्तनको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। मानिसको बसाइँसराइ, श्रमको अन्तर्राष्ट्रियकरण, ज्ञान र प्रविधिको विश्वव्यापी प्रवाह तथा पुँजीको सीमापार परिचालनले राष्ट्र र प्रवासबीचको परम्परागत सम्बन्धलाई नयाँ रूपमा परिभाषित गरिरहेको छ। नेपाल पनि यस प्रक्रियाबाट अलग छैन। आज ठूलो सङ्ख्यामा नेपालीहरू रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय, अनुसन्धान, पेसागत विकास र अवसरको खोजीमा विश्वका विभिन्न मुलुकमा पुगेका छन्।

प्रवासलाई अब मातृभूमिबाट भएको भौगोलिक दूरीका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। प्रवासी नेपाली जहाँ रहे पनि उनीहरूको भावना, परिवार, भाषा, संस्कृति, पहिचान, सीप, ज्ञान, अनुभव, पुँजी र भविष्य कुनै न कुनै रूपमा नेपालसँग जोडिएको छ। त्यसैले प्रवासी नेपालीलाई केवल विदेशमा बसोबास गर्ने वा आफ्नो कमाइ नेपाल पठाउने समुदायका रूपमा होइन, नेपालको सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरण र राष्ट्र निर्माणका महत्त्वपूर्ण साझेदारका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

यही व्यापक दृष्टिकोणका साथ प्रवासी नेपाली मञ्च, अन्तर्राष्ट्रिय कमिटीको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले ‘श्रमिक अधिकार, वंशजको नागरिकताको सुनिश्चितता — समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली हाम्रो प्रतिबद्धता’ भन्ने मूल नारालाई अगाडि सारेको छ।

यो केवल सम्मेलनको नारा होइन। यसभित्र प्रवासी नेपालीका वर्तमान सरोकार, श्रमिकको सम्मान र सुरक्षा, भावी पुस्ताको मातृभूमिसँगको सम्बन्ध, विदेशमा आर्जित सीप, ज्ञान र अनुभवको उपयोग, उत्पादनशील लगानी तथा समृद्ध राष्ट्र निर्माणप्रतिको हाम्रो साझा दृष्टिकोण र प्रतिबद्धता समाहित छन्।

श्रमिक अधिकार: हाम्रो पहिलो सरोकार

वैदेशिक रोजगारी नेपाली समाजको आर्थिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। लाखौँ नेपाली श्रमिक आफ्नो परिवारको भविष्य निर्माण गर्न मातृभूमिबाट टाढा रहेर कठिन श्रम गरिरहेका छन्। उनीहरूको मेहनतबाट आर्जित आयले परिवारको जीवनस्तर सुधार्न, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र आर्थिक सुरक्षामा सहयोग पुर्‍याउनुका साथै नेपालको अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

तर राष्ट्रले श्रमिकलाई केवल विदेशबाट आम्दानी पठाउने जनशक्तिका रूपमा हेर्नु हुँदैन। विदेशमा कार्यरत प्रत्येक नेपाली श्रमिकले सम्मानपूर्वक काम गर्न पाउनुपर्छ। सुरक्षित कार्यस्थल, न्यायोचित पारिश्रमिक, कामको उचित समय, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य संरक्षण, कानुनी सहायता तथा शोषण, हिंसा र विभेदबाट मुक्त हुने अधिकार उनीहरूका आधारभूत अधिकार हुन्।

वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित बनाउने प्रक्रिया विमानस्थलबाट सुरु भएर गन्तव्य मुलुकमा पुगेपछि समाप्त हुँदैन। यसको सुरुवात स्वदेशमै हुनुपर्छ—विश्वसनीय सूचना, सीपमूलक प्रशिक्षण, पारदर्शी भर्ना प्रक्रिया, उचित लागत र श्रम सम्झौताको स्पष्टताबाट। गन्तव्य मुलुकमा प्रभावकारी कूटनीतिक तथा कानुनी संरक्षण आवश्यक हुन्छ भने स्वदेश फर्केपछि उनीहरूले आर्जन गरेको सीप, अनुभव र पुँजीलाई पुनःस्थापना, उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जनासँग जोड्ने नीति आवश्यक हुन्छ।

हाम्रो मान्यता स्पष्ट छ—श्रम बेच्न सकिन्छ, श्रमिकको सम्मान बेच्न सकिँदैन। त्यसैले सुरक्षित, मर्यादित र अधिकारमा आधारित वैदेशिक रोजगारी प्रवासी नेपाली मञ्चको महत्त्वपूर्ण सरोकार हो र रहनुपर्छ।

Brain Drain बाट Brain Gain

नेपालको प्रवासनसम्बन्धी बहस लामो समयदेखि ‘प्रतिभा पलायन’ अर्थात् Brain Drain वरपर केन्द्रित हुँदै आएको छ। योग्य युवा, दक्ष जनशक्ति, प्राविधिक, चिकित्सक, इन्जिनियर, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी र विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञ विदेशिनुलाई हामीले चुनौतीका रूपमा हेर्दै आएका छौँ।

यो चिन्ता स्वाभाविक हो। तर अब प्रश्न केवल ‘किन विदेशिए?’ भन्नेमा सीमित हुनु हुँदैन। अबको महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो—‘विदेशमा आर्जन गरेको ज्ञान, सीप, अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई नेपालसँग कसरी जोड्ने?’

आज विश्वका विभिन्न मुलुकमा नेपालीहरूले विज्ञान, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, इन्जिनियरिङ, वित्त, पर्यटन, होटल व्यवस्थापन, निर्माण, कृषि, ऊर्जा, अनुसन्धान, व्यापार तथा उद्यमशीलताका क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण ज्ञान र अनुभव हासिल गरेका छन्।

यी सबै नेपाली भौतिक रूपमा नेपाल फर्किनै पर्छ भन्ने सोचमा सीमित हुनु आवश्यक छैन। आजको प्रविधि र ज्ञानको युगमा मानिस संसारको जुनसुकै ठाउँमा रहेर पनि आफ्नो विशेषज्ञता, अनुभव र सञ्जाललाई मातृभूमिसँग जोड्न सक्छ।

हामीले Brain Drain लाई Brain Gain मा रूपान्तरण गर्ने संस्थागत संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। विश्वभर रहेका नेपाली विज्ञ तथा पेसाकर्मीहरूको ज्ञान सञ्जाल निर्माण गर्ने, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थासँग सहकार्य गराउने, अल्पकालीन विशेषज्ञ सेवा प्रोत्साहन गर्ने, प्रविधि हस्तान्तरण गर्ने तथा नेपाली उद्यम र संस्थालाई अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञतासँग जोड्ने काम योजनाबद्ध रूपमा अगाडि बढाउन सकिन्छ।

हाम्रो जनशक्ति संसारभर फैलिनु केवल क्षति होइन। उचित नीति, विश्वास र संयन्त्र निर्माण गर्न सकियो भने यही समुदाय नेपालको विश्वव्यापी ज्ञान, सीप र अवसरको सञ्जाल बन्न सक्छ।

प्रवासी कमाइबाट उत्पादनशील लगानीतर्फ

विदेशमा रहेका नेपालीहरूको मेहनतबाट आर्जित आयले लामो समयदेखि परिवारको जीवनस्तर सुधार्न र नेपालको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। अब यस योगदानलाई अर्को चरणमा लैजान आवश्यक छ।

प्रवासी नेपालीको कमाइलाई दैनिक उपभोग र घरपरिवारको आवश्यकतामा मात्र सीमित नराखी त्यसको एउटा हिस्सालाई उत्पादन, उद्यमशीलता, रोजगारी सिर्जना र दीर्घकालीन लगानीसँग जोड्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

नेपालमा कृषि तथा कृषि प्रशोधन, पर्यटन, ऊर्जा, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधार, उत्पादनमूलक उद्योग, नवप्रवर्तन तथा साना–मझौला उद्यमजस्ता क्षेत्रमा प्रवासी नेपालीको पुँजी र अनुभव परिचालन गर्न सकिन्छ।

तर लगानी केवल भावनाले आउँदैन। लगानीका लागि विश्वास चाहिन्छ। नीतिगत स्थिरता, कानुनी सुरक्षा, सरल प्रशासनिक प्रक्रिया, सुशासन, पारदर्शिता, लगानीमैत्री वातावरण र पुँजीको सुरक्षाप्रति विश्वास स्थापित गर्न सकिएमा विश्वभर छरिएको नेपाली पुँजी नेपालको विकासको महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छ।

हाम्रो भावी कार्यदिशा स्पष्ट हुनुपर्छ—

Brain Drain बाट Brain Gain,

प्रवासी कमाइबाट उत्पादनशील लगानी,

Diaspora बाट Development Partner।

अर्थात्, प्रतिभा पलायनलाई ज्ञान र सीपको पुनःप्राप्तिमा, प्रवासी कमाइलाई उत्पादनशील लगानीमा र प्रवासी नेपालीलाई राष्ट्र निर्माणको साझेदारमा रूपान्तरण गर्ने हाम्रो दीर्घकालीन सोच हुनुपर्छ।

Diaspora बाट Development Partner

प्रवासी नेपालीलाई केवल विदेशमा बस्ने नेपाली वा आर्थिक सहयोग गर्ने समुदायका रूपमा हेर्ने सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। प्रवासी नेपालीसँग सीप, ज्ञान, अनुभव र लगानी क्षमता छ। यससँगै अर्को महत्त्वपूर्ण शक्ति छ—विश्वव्यापी सञ्जाल।

विश्वका विभिन्न मुलुकमा स्थापित नेपालीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजार, प्रविधि, व्यापारिक सम्बन्ध, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, पेसागत संस्था तथा व्यावसायिक सञ्जालसँग सम्बन्ध विकास गरेका छन्। नेपालले यो क्षमतालाई योजनाबद्ध रूपमा उपयोग गर्न सकेमा प्रवासी समुदाय राष्ट्र विकासको महत्त्वपूर्ण साझेदार बन्न सक्छ।

त्यसैले प्रवासी नेपालीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छ—

सहयोगदाताबाट साझेदारतर्फ,

कमाइ पठाउने समुदायबाट लगानीकर्तातर्फ,

विदेशिएको जनशक्तिबाट विश्वव्यापी ज्ञान सञ्जालतर्फ।

यही परिवर्तनले Diaspora लाई वास्तविक अर्थमा Development Partner बनाउन सक्छ।

वंशजको नागरिकता: पुस्तौँसम्म मातृभूमिसँग जोड्ने सेतु

प्रवासको सबैभन्दा दीर्घकालीन प्रश्नमध्ये एउटा हो—हाम्रा सन्तति र वंशजको नेपालसँगको सम्बन्ध कसरी कायम राख्ने? पहिलो पुस्ताका प्रवासी नेपालीका लागि नेपाल केवल पुर्खाको देश होइन; आफ्नै जीवनको प्रत्यक्ष अनुभव हो। हाम्रो बाल्यकाल, परिवार, भाषा, संस्कृति, चाडपर्व, सामाजिक सम्बन्ध र भावनात्मक जरा नेपालमै छन्।

तर विदेशमा जन्मिएका वा हुर्किएका दोस्रो, तेस्रो र त्यसपछिका पुस्ताको अवस्था फरक हुन्छ। यदि उनीहरूको नेपालसँगको कानुनी, सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध क्रमशः कमजोर हुँदै गयो भने केही पुस्तापछि मातृभूमिसँगको सम्बन्ध केवल पुर्खाको इतिहासमा सीमित हुन सक्छ।

त्यसैले वंशजको नागरिकताको सुनिश्चितता केवल नागरिकताको प्रमाणपत्र वा कानुनी दस्तावेजको विषय होइन। यो नेपालले विश्वभर फैलिएको नेपाली समुदाय र उसका भावी पुस्तासँग कस्तो दीर्घकालीन सम्बन्ध निर्माण गर्न चाहन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय प्रश्न हो।

नागरिकता पहिचानसँग जोडिन्छ।

पहिचान अपनत्वसँग जोडिन्छ।

अपनत्व सहभागितासँग जोडिन्छ।

र सहभागिता अन्ततः राष्ट्र निर्माणसँग जोडिन्छ।

नेपालसँग आफ्नो सम्बन्ध सुरक्षित छ भन्ने अनुभूति भएको नयाँ पुस्तालाई नेपालमा अध्ययन, अनुसन्धान, व्यवसाय, लगानी, सामाजिक सेवा, सम्पर्क विस्तार र ज्ञान हस्तान्तरणका माध्यमबाट जोड्न थप आधार प्राप्त हुन्छ। त्यसैले हाम्रो दृष्टिमा वंशजको नागरिकताको सुनिश्चितता आजका प्रवासी नेपालीको सरोकार मात्र होइन; भावी पुस्तालाई मातृभूमिसँग जोडिराख्ने दीर्घकालीन राष्ट्रिय सेतु हो।

अधिकारसँगै उत्तरदायित्व

अधिकारको कुरा गर्दा हामीले आफ्नो उत्तरदायित्व पनि स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। नेपालले प्रवासी नेपालीलाई अधिकार, पहिचान र सहभागिताको अवसर दिनुपर्छ भने प्रवासी नेपालीले पनि मातृभूमिको विकासमा आफ्नो भूमिका खोज्नुपर्छ।

हामीले ‘नेपालले हामीलाई के दियो?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘हामीले नेपाललाई के दिन सक्छौँ?’ भन्ने प्रश्न पनि गर्नुपर्छ।

हाम्रो सीप नेपालका युवासँग कसरी बाँड्न सकिन्छ?

हाम्रो ज्ञान नेपालको संस्थागत विकासमा कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ?

हाम्रो पुँजीले नेपालमा उत्पादन र रोजगारी कसरी सिर्जना गर्न सक्छ?

हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले नेपालमा नयाँ सोच र प्रविधि कसरी भित्र्याउन सक्छ?

हाम्रो विश्वव्यापी सञ्जालले नेपाली उत्पादन, पर्यटन र व्यवसायलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग कसरी जोड्न सक्छ?

यी प्रश्नहरूको व्यावहारिक उत्तर खोज्नु नै अबको प्रवासी नेपाली आन्दोलनको महत्त्वपूर्ण कार्यभार हो।

समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली: हाम्रो साझा राष्ट्रिय आकाङ्क्षा

‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ देशभित्र बस्ने नेपालीका लागि मात्र सीमित आकाङ्क्षा होइन। विश्वभर रहेका नेपालीका लागि पनि नेपालको शान्ति, स्थिरता, विकास र समृद्धि गौरव, पहिचान र भविष्यसँग जोडिएको विषय हो।

समृद्धि भनेको केवल आर्थिक वृद्धिको तथ्याङ्क होइन।

समृद्धि भनेको नागरिकले अवसर पाउनु हो।

श्रमको सम्मान हुनु हो।

युवाले आफ्नै भविष्यप्रति विश्वास गर्न सक्नु हो।

ज्ञान र सीपले उचित मूल्य पाउनु हो।

लगानीले सुरक्षा पाउनु हो।

राज्यप्रति भरोसा हुनु हो।

र नागरिकले आफ्नो पहिचान र अधिकार सुरक्षित भएको अनुभूति गर्नु हो।

त्यसैले ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को राष्ट्रिय आकाङ्क्षा र प्रवासी नेपालीका सरोकार एकअर्काबाट अलग छैनन्। सुरक्षित र सम्मानित श्रमले नेपालीलाई आत्मसम्मान दिन्छ, सीप र ज्ञानले राष्ट्रलाई सक्षम बनाउँछ, उत्पादनशील लगानीले अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ र वंशजको नागरिकताको सुनिश्चितताले विश्वभरका नेपालीका पुस्तालाई मातृभूमिसँग जोडिराख्छ।

अबको बाटो: प्रवासबाट समृद्धितर्फ

अबको प्रवासी नेपाली अभियान समस्याको चर्चा, मातृभूमिप्रतिको भावनात्मक प्रेम वा औपचारिक कार्यक्रमहरूमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसलाई परिणाममुखी अभियानमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

हाम्रो लक्ष्य विदेशमा रहेका सबै नेपालीलाई नेपाल फर्काउने मात्र होइन; उनीहरू जहाँ रहे पनि नेपालसँग जोड्ने हुनुपर्छ।

हाम्रो उद्देश्य विदेशबाट कमाइ भित्र्याउने मात्र होइन; ज्ञान, प्रविधि, अनुभव, सञ्जाल र लगानीलाई मातृभूमिको विकाससँग जोड्ने हुनुपर्छ।

हाम्रो सोच आजको पुस्तामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन; आउँदा पुस्तालाई समेत नेपालसँग जोडिराख्ने हुनुपर्छ।

हाम्रो संगठन पद, संरचना र बैठकमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन; परिणाम, सेवा, अधिकार, उत्तरदायित्व र राष्ट्र निर्माणमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

हाम्रो साझा प्रतिबद्धता

प्रवासी नेपाली मञ्च, अन्तर्राष्ट्रिय कमिटीको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन हाम्रो विगतको समीक्षा गर्ने अवसर मात्र होइन; आगामी यात्राको वैचारिक र साङ्गठनिक दिशा निर्धारण गर्ने महत्त्वपूर्ण मञ्च पनि हो।

विश्वका विभिन्न भूगोलमा रहेका हामी नेपालीहरूको परिस्थिति फरक हुन सक्छ। हाम्रो पेसा, अनुभव र पुस्ता फरक हुन सक्छ। तर हाम्रो मातृभूमि साझा छ, हाम्रो पहिचानको मूल साझा छ र समृद्ध नेपालको चाहना साझा छ।

त्यसैले अब हामीले अधिकार र उत्तरदायित्वलाई सँगसँगै अगाडि बढाउनुपर्छ।

श्रमिकको अधिकार — हाम्रो सरोकार।

सुरक्षित र मर्यादित प्रवास — हाम्रो दायित्व।

सीप र ज्ञान — हाम्रो शक्ति।

उत्पादनशील लगानी — समृद्धिको आधार।

वंशजको नागरिकताको सुनिश्चितता — मातृभूमिसँगको पुस्तान्तरणीय सम्बन्ध।

समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली — हाम्रो साझा प्रतिबद्धता।

हामी जहाँ रहे पनि नेपालको समृद्धिसँग हाम्रो भविष्य जोडिएको छ। प्रवासमा हासिल गरेको ज्ञान, सीप, अनुभव, पुँजी र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाललाई मातृभूमिको विकाससँग जोड्न सक्यौँ भने प्रवास नेपालको कमजोरी होइन, राष्ट्रिय शक्ति बन्न सक्छ।

त्यसैले दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनबाट हामी स्पष्ट सन्देश दिन चाहन्छौँ—हामी अधिकार खोज्ने प्रवासी मात्र होइनौँ, राष्ट्र निर्माणका साझेदार पनि हौँ।

अब हाम्रो यात्रा Brain Drain बाट Brain Gain, प्रवासी कमाइबाट उत्पादनशील लगानी र Diaspora बाट Development Partner तर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ।

यही हाम्रो सोच हो। यही हाम्रो कार्यदिशा हो। यही हाम्रो साझा प्रतिबद्धता हो।

‘श्रमिक अधिकार, वंशजको नागरिकताको सुनिश्चितता — समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली हाम्रो प्रतिबद्धता।’

लेखक पाण्डे प्रवासी नेपाली मञ्च, अन्तर्राष्ट्रिय कमिटीको अध्यक्ष हुन ।