अवसरको पर्खाइ होइन, नवप्रवर्तन र मिहिनेतले नै उद्यमशीलतामा स्थान बनाउँछ

-पवित्रा मुडभरी 

गणित र एकाउन्टिङ गाह्रो लाग्ने एउटी विद्यार्थीले आफ्नो रुचि खोज्दै आमसञ्चारको बाटो रोजिन् । जागिरको प्रतीक्षा नगरी आफ्नै विज्ञापन एजेन्सी सञ्चालन गरिन् । पछि कृषिसम्बन्धी पत्रिका प्रकाशन गर्दै किसानका समस्या नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाइन् । त्यही अनुभवले उनलाई पत्रकारिताबाट कृषि उद्यमशीलतातर्फ डोर्‍यायो ।

आज सुनिता न्हेम्हाफुकी नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (एफएनसीसीआई) को महिला उद्यमी विकास समितिकी सभापति तथा आर एन्ड डी इनोभेटिभ सोलुसन्सकी संस्थापकका रूपमा परिचित छन् । कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, किसानको वित्तीय पहुँच विस्तार गर्ने र प्रविधिको प्रयोगबाट कृषि क्षेत्रलाई व्यावसायिक बनाउने उनको प्रयासले उद्यमशीलतालाई परम्परागत घेराभन्दा बाहिरबाट हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ ।

सुनिता संघर्ष र सफलता पारिवारिक संस्कार, व्यक्तिगत संघर्ष, निरन्तर सिकाइ, समस्यालाई अवसरमा बदल्ने क्षमता र महिलाले आफ्नो सम्भावनालाई आफैँ सीमित गर्न नहुने सन्देश बोकेको यात्रा पनि हो।

आमाबाट श्रमको संस्कार बुवाबाट सामाजिक उत्तरदायित्व

भक्तपुरको गुण्डुमा किसान परिवारमा हुर्किएकी सुनिताको बाल्यकालले उनको व्यावसायिक सोच निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यतिबेला गुण्डुमा यातायात तथा सञ्चारका सुविधा अहिलेको जस्तो सहज थिएनन् । गाउँमा बिजुली, टेलिफोन र टेलिभिजन विस्तार हुँदै गरेको समय थियो ।

उनका बुवा स्थानीय प्राथमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक थिए । विद्यालयमा बालबालिकालाई पढाउने कामसँगै उनी गाउँमा पुस्तकालय निर्माण र सामाजिक गतिविधिमा पनि संलग्न हुन्थे । बुवाको यही व्यवहारबाट सुनिताले शिक्षा र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्त्व बुझ्ने अवसर पाइन् ।

उनकी आमा भने बिहानै दूध र तरकारी लिएर बजार पुग्थिन् । घरपरिवारको जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै उत्पादनलाई बिक्रीमा रूपान्तरण गर्ने आमाको दैनिकी सुनिताका लागि उद्यमशीलताको प्रारम्भिक पाठ बन्यो ।

किसान परिवारमा हुर्किएकाले खेतबारीको काम पनि उनको जीवनको हिस्सा थियो । शनिबार र फुर्सदको समयमा खेतमा काम गर्नुपर्ने अनुभवले श्रमको महत्त्व बुझायो । उत्पादन गर्नु र त्यसलाई बजारसम्म पुर्‍याउनुबीचको सम्बन्ध उनले किताबबाट मात्र होइन, घरपरिवारकै व्यवहारबाट देखिन् ।

गाउँमा उनीहरूको घरमा टेलिभिजन हुनु पनि त्यतिबेला विशेष कुरा थियो । गाउँलेहरू टेलिभिजन हेर्न घरमा भेला हुन्थे । ग्रामीण समाजको त्यो परिवेशले उनलाई समुदाय, सूचना र सामाजिक सम्बन्धको महत्त्व बुझ्ने अवसर दिएको थियो ।

उनको बाल्यकालका यी अनुभवले भविष्यमा उनले रोज्ने सञ्चार, बजार र कृषि उद्यमशीलताको बाटोसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्बन्ध राखेको देखिन्छ ।

स्वास्थ्य समस्या र पढाइका लागि लामो पैदल यात्रा

सुनिताको शैक्षिक यात्रा सहज थिएन । कक्षा ६ मा पढ्दै गर्दा उनलाई टन्सिलको समस्यापछि बाथ ज्वरोसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्या देखिएको थियो । त्यसका कारण नियमित रूपमा पेन्सिलिनको सुई लगाउनुपर्ने अवस्था आयो। स्वास्थ्यसम्बन्धी कठिनाइबीच पनि उनले अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन् ।

गुण्डुमा माध्यमिक विद्यालयको सहज पहुँच नभएकाले उनी भक्तपुर नगरभित्रको विद्यालयमा पढ्न जान्थिन् । त्यसका लागि दैनिक एकदेखि डेढ घण्टासम्म पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था थियो ।

लामो दूरीको यात्रा र स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याबीच अध्ययनलाई निरन्तरता दिनु उनको जीवनको महत्त्वपूर्ण संघर्ष थियो । यही यात्राले उनलाई भक्तपुरको कला, संस्कृति र सामाजिक परिवेशसँग नजिकबाट परिचित हुने अवसरसमेत दियो ।

उनको अनुभवले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—जीवनमा चुनौती नआउने होइन, चुनौतीका बीच पनि आफ्नो बाटो खोज्ने क्षमता महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

गणित गाह्रो लागेपछि खोजिन् आफ्नै बाटो

विद्यालय र कलेजको अध्ययनका क्रममा सुनितालाई गणित र एकाउन्टिङ गाह्रो लाग्थ्यो । उनले सुरुमा व्यवस्थापन विषयअन्तर्गत बीबीएस अध्ययन गरिन् । तर आफूलाई सहज लाग्ने र रुचि भएको क्षेत्र खोज्ने क्रममा उनले आमसञ्चार (मास कम्युनिकेसन) रोजिन् ।

गणित र एकाउन्टिङमा कठिनाइ हुनु उनको यात्राको अन्त्य बनेन । बरु आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार अर्को बाटो पहिल्याउने अवसर बन्यो ।

एसएलसीपछि नै उनले भक्तपुर एफएममा मार्केटिङको काम गर्न थालेकी थिइन् । सञ्चारमाध्यमको व्यावसायिक पक्षसँगको यही प्रारम्भिक परिचयले उनलाई विज्ञापन, बजार व्यवस्थापन र सञ्चार व्यवसायप्रति आकर्षित गर्‍यो ।

पछि उनले जागिरमा मात्र निर्भर रहने बाटो रोजिनन् । आफ्नै विज्ञापन एजेन्सी सञ्चालन गरेर व्यवसाय सुरु गरिन्। उनको यो निर्णयले उद्यमशीलता सुरु गर्न सबै कुरा पूर्ण रूपमा सिकिसकेको हुनुपर्छ भन्ने सोचलाई चुनौती दिन्छ। आफ्नो क्षमता पहिचान गर्ने, सिक्दै जाने र उपलब्ध अवसरलाई उपयोग गर्ने तत्परता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

विदेशको अनुभवले देखाएको कृषिको सम्भावना

सुनिताको व्यावसायिक सोचलाई फराकिलो बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले पनि भूमिका खेल्यो । स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा नर्वे र बङ्गलादेशको भ्रमण गर्दा उनले कृषि, ग्रामीण अर्थतन्त्र र विकासका विभिन्न अभ्यासबारे बुझ्ने अवसर पाइन् ।

नर्वेमा आलुखेतीले आर्थिक रूपान्तरणमा खेलेको भूमिकाबारे प्राप्त अनुभव र बङ्गलादेशमा ग्रामीण विकासका प्रयासहरूले उनलाई नेपालको कृषि क्षेत्रलाई फरक दृष्टिले हेर्न प्रेरित गरे ।

नेपालमा कृषि उत्पादन भए पनि किसानको आम्दानी किन अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन? उत्पादन गर्ने किसान र उपभोक्ताबीचको दूरी कसरी घटाउन सकिन्छ? कृषिलाई निर्वाहमुखी गतिविधिबाट व्यावसायिक उद्योगमा कसरी रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ?

यी प्रश्नले उनको ध्यान कृषितर्फ तान्यो ।

कृषि क्षेत्रको विकासका लागि उत्पादन बढाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने, वित्तीय स्रोत उपलब्ध गराउने र किसानलाई प्रविधिसँग जोड्ने काम पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ भन्ने बुझाइ उनको व्यावसायिक यात्राको आधार बन्यो ।

कृषिसम्बन्धी पत्रिकाबाट सुरु भएको नयाँ यात्रा

सन् २०१३ मा सुनिताले व्यावसायिक कृषि म्यागजिन प्रकाशन गरिन् । यसले उनलाई देशका विभिन्न भागका किसान, कृषि व्यवसायी र कृषि क्षेत्रका सरोकारवालासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिने अवसर दियो ।

किसानका अनुभव, समस्या र सम्भावनाबारे जानकारी संकलन गर्दै जाँदा उनले नेपालको कृषि क्षेत्रमा उत्पादनसँगै बजार, मूल्य शृंखला र व्यावसायिक व्यवस्थापनका समस्या रहेको महसुस गरिन् ।

किसानले उत्पादन गरे पनि उपयुक्त बजार नपाउने, उत्पादनको मूल्य निर्धारणमा कमजोर रहने, वित्तीय स्रोतमा सहज पहुँच नहुने र उत्पादनलाई व्यवस्थित रूपमा बिक्री गर्न कठिनाइ भोग्ने समस्या उनले नजिकबाट बुझिन् ।

त्यसपछि उनको सोच कृषि क्षेत्रका समस्या लेख्ने वा चर्चा गर्नेमा मात्र सीमित रहेन । समस्याको समाधानमा आफैँ सहभागी हुने निर्णयले उनलाई कृषि उद्यमशीलतातर्फ डोर्‍यायो ।

यो उनको यात्राको निर्णायक मोड थियो । सञ्चार क्षेत्रबाट प्राप्त सूचना, बजारको बुझाइ र किसानसँगको सम्बन्धलाई उनले कृषि व्यवसाय निर्माणको आधार बनाइन् ।

‘सोइल टु सेल’: माटोदेखि बजारसम्मको अवधारणा

सुनिताले स्थापना गरेको आर एन्ड डी इनोभेटिभ सोलुसन्सले कृषि उत्पादनको सुरुवातदेखि बिक्रीसम्मको प्रक्रियालाई जोड्ने ‘सोइल टु सेल’ अर्थात् माटोदेखि बिक्रीसम्मको अवधारणामा काम गर्छ।

यसको मूल सोच किसानलाई उत्पादनका लागि आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनु मात्र होइन, उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउने समग्र प्रक्रियामा सहजीकरण गर्नु हो ।

कृषि क्षेत्रमा किसानले बिउ, मल, प्रविधि र प्राविधिक ज्ञानमा पहुँच पाए पनि बजार सुनिश्चित नभएमा उत्पादनबाट अपेक्षित आम्दानी हासिल गर्न सक्दैनन् । त्यसैले उत्पादन, वित्तीय पहुँच, सूचना, संकलन, बजार र बिक्रीबीच समन्वय हुनु आवश्यक हुन्छ ।

आर एन्ड डी इनोभेटिभ सोलुसन्सको अवधारणाले यही सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गर्छ । यसमा डिजिटल प्रविधि, ई–कमर्स, स्थानीय सेवा सञ्जाल र वित्तीय सेवाको प्रयोगलाई जोड दिइएको छ ।

कम्पनीसँग सम्बन्धित विवरणअनुसार, यसले एग्रीनेपाल नामक ई–कमर्स प्लेटफर्म सञ्चालन गर्दै आएको छ । यसले किसानका उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्धलाई डिजिटल माध्यमबाट सहज बनाउने लक्ष्य राख्छ ।

त्यस्तै, किसान क्रेडिट कार्डमार्फत ४३ हजारभन्दा बढी किसानलाई बिनाधितो कर्जा सुविधामा पहुँचका लागि सहजीकरण गरिएको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ । नेपालभर ८०० भन्दा बढी लास्ट–माइल सेवा एजेन्टको सञ्जाल र दुई लाखभन्दा बढी किसानको डाटाबेससँग आबद्धता रहेको पनि बताइएको छ ।

यी तथ्यांकले ठूलो किसान सञ्जालसँग काम गर्ने व्यवसायको परिकल्पना देखाउँछन् । यद्यपि, कर्जा सुविधाको वास्तविक स्वरूप, किसानको सक्रिय सहभागिता, कर्जा वितरणको अवस्था र कार्यक्रमको प्रभाव मूल्यांकन गर्न थप तथ्यांक आवश्यक हुन्छ ।

यस मोडलको महत्त्वपूर्ण पक्ष कृषि क्षेत्रका विभिन्न सेवाहरूलाई एउटै प्रणालीमा जोड्ने प्रयास हो । किसानले उत्पादन मात्र गर्ने होइन, बजारको माग बुझ्ने, वित्तीय स्रोतमा पहुँच पाउने र आफ्नो उत्पादनको बिक्री सुनिश्चित गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु यसको लक्ष्य हो ।

कृषिलाई निर्वाहमुखी होइन व्यावसायिक बनाउनुपर्छ

सुनिताको बुझाइमा कृषि क्षेत्रको सम्भावना उपयोग गर्न परम्परागत उत्पादन प्रणालीमा मात्र निर्भर रहन सकिँदैन । कृषिलाई व्यवस्थित व्यवसायका रूपमा विकास गर्न उत्पादनको योजना, बजारको माग, गुणस्तर, भण्डारण र बिक्रीलाई एकीकृत रूपमा हेर्नुपर्छ ।

कन्ट्र्याक्ट फार्मिङ, प्याक हाउस र कम्पनी मोडलजस्ता अभ्यासले किसानलाई बजारसँग जोड्न तथा उत्पादनलाई व्यवस्थित गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन् ।

किसानले बजारको मागअनुसार उत्पादन गर्न सकेमा बिक्रीको अनिश्चितता घटाउन सकिन्छ । उत्पादनको संकलन, वर्गीकरण, प्याकेजिङ र ढुवानी व्यवस्थित गर्न सकेमा बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता पनि बढ्न सक्छ ।

तर यस्तो प्रणाली सफल बनाउन किसानको हित सुरक्षित हुनु आवश्यक छ । करार खेतीमा मूल्य निर्धारण, भुक्तानी, गुणस्तरका मापदण्ड र जोखिम बाँडफाँड स्पष्ट हुनुपर्छ । उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने नाममा किसान कमजोर पक्ष बन्नु हुँदैन ।

कृषि उद्यमशीलताको दीर्घकालीन सफलता किसानको उत्पादन बढाउनुमा मात्र होइन, उनीहरूको आम्दानी, बजार पहुँच र व्यावसायिक क्षमतामा सुधार ल्याउन सक्नुमा निर्भर हुन्छ ।

महिला उद्यमशीलतामा परम्परागत सोच बदलौँ

सुनिता नेमाफुकीको व्यावसायिक यात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो महिला उद्यमशीलता हो । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको महिला उद्यमी विकास समितिकी सभापतिका रूपमा उनी महिला उद्यमीको वित्तीय पहुँच, बजार विस्तार, क्षमता अभिवृद्धि र नीतिगत सहजीकरणका विषयमा काम गरिरहेकी छन् ।

महिला उद्यमशीलताको चर्चा हुँदा सिलाई–कटाई, अचार बनाउने, ब्युटी पार्लर सञ्चालन गर्ने वा साना घरेलु व्यवसायमा मात्रै केन्द्रित हुने प्रवृत्तिप्रति उनी असन्तुष्टि व्यक्त गर्छिन् ।

उनको तर्क महिलाले यस्ता व्यवसाय गर्नु हुँदैन भन्ने होइन । बरु महिलालाई सीमित प्रकारका व्यवसाय र साना उद्यममा मात्र केन्द्रित गरिनु हुँदैन भन्ने हो ।

महिलाले प्रविधि, सूचना प्रविधि, मर्मतसम्भार, आधुनिक सेवा, उत्पादन र ठूलो परिमाणमा विस्तार गर्न सकिने व्यवसायमा पनि प्रवेश गर्नुपर्छ। उद्यमलाई सानो स्तरमा सीमित राख्नुको सट्टा आवश्यकताअनुसार विस्तार गर्न सकिने प्रणाली निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ ।

व्यवसाय सुरु गर्नु पहिलो चरण हो । त्यसलाई दिगो बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, बजार विस्तार गर्ने र आफू अनुपस्थित हुँदा पनि सञ्चालन गर्न सक्ने संस्थागत संरचना बनाउनु अर्को महत्त्वपूर्ण चरण हो ।

त्यसैले उनी महिला उद्यमीलाई दैनिक साना काममा आफैँ अल्झिरहनुभन्दा जिम्मेवारी बाँडफाँड गर्न, कर्मचारी र प्रणाली निर्माण गर्न तथा व्यावसायिक निर्णयमा बढी समय दिन सुझाव दिन्छिन् ।

अवसरको प्रतीक्षा होइन, अवसरको सिर्जना गरौँ

सुनिताको सन्देशको केन्द्रमा रहेको अर्को विचार हो—अवसर कसैले ल्याइदेला भनेर पर्खेर बस्नु हुँदैन ।

व्यवसाय सुरु गर्न ठूलो पूँजी, असाधारण शैक्षिक योग्यता वा सबै समस्या समाधान भइसकेको अवस्था अनिवार्य हुँदैन। आफ्नो वरिपरि रहेका समस्या पहिचान गर्ने, त्यसको समाधान खोज्ने र सानो स्तरबाट परीक्षण गर्दै अघि बढ्ने क्षमताले पनि अवसर सिर्जना गर्न सक्छ ।

उनको आफ्नै यात्रामा पनि यही पक्ष देखिन्छ। गणित र एकाउन्टिङ गाह्रो लागेपछि उनले रुचिको विषय रोजिन् । सञ्चार क्षेत्रमा प्रवेश गरिन् । विज्ञापन एजेन्सी सञ्चालन गरिन्। कृषिबारे जानकारी संकलन गर्ने क्रममा देखिएका समस्यालाई व्यवसायको अवसरका रूपमा लिइन् ।

उनको अनुभवले नयाँ उद्यमीलाई एउटा व्यावहारिक पाठ दिन्छ—समस्या देख्नु र समस्या समाधान गर्ने व्यवसाय निर्माण गर्नु फरक कुरा हुन् । सफल उद्यमी बन्न समस्याको प्रकृति बुझ्न, सम्भावित ग्राहक पहिचान गर्न, समाधानको परीक्षण गर्न र त्यसलाई दिगो व्यवसायमा बदल्न सक्नुपर्छ ।

आत्मविश्वास महत्त्वपूर्ण छ, तर आत्मविश्वाससँगै बजारको अध्ययन, वित्तीय अनुशासन र जोखिमको यथार्थ मूल्यांकन पनि आवश्यक हुन्छ ।

आर्थिक साक्षरता: उद्यमीका लागि अनिवार्य सीप

महिला वा युवा उद्यमीले व्यवसाय सुरु गर्दा उत्पादन वा सेवाको ज्ञानमा मात्र ध्यान दिएर पुग्दैन। व्यवसायको आर्थिक अवस्था बुझ्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ।

सुनिताले उद्यमीलाई हिसाबकिताब, ब्यालेन्स सिट, कर प्रणाली, स्टक व्यवस्थापन, बजारको अवस्था र आर्थिक सूचकबारे निरन्तर सिक्न आग्रह गर्छिन् ।

व्यवसायमा बिक्री बढ्नु मात्रै सफलता होइन । आम्दानी र खर्चबीचको सम्बन्ध, नगद प्रवाह, ऋणको भार, नाफाको वास्तविक अवस्था र भविष्यका लागि आवश्यक लगानीबारे स्पष्ट जानकारी हुनुपर्छ ।

उद्यमीले आफ्नै व्यवसायको वित्तीय विवरण बुझ्न नसकेमा निर्णय गर्न अरूमाथि अत्यधिक निर्भर हुनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले आधारभूत लेखा र वित्तीय ज्ञान व्यवसायको नियन्त्रण, पारदर्शिता र विस्तारका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

उनको सन्देश छ—व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिले हरेक दिन केही न केही नयाँ कुरा सिक्ने बानी बसाल्नुपर्छ । बजार, प्रविधि र आर्थिक वातावरण निरन्तर बदलिने भएकाले सिकाइलाई व्यवसायको नियमित प्रक्रियाकै रूपमा लिनुपर्छ ।

नेटवर्किङ, मेन्टरसिप र अनुभवबाट सिक्ने कला

उद्यमशीलता एक्लै अघि बढेर मात्र सफल हुने यात्रा होइन । बजारमा सम्बन्ध निर्माण गर्नु, अन्य उद्यमीका अनुभव सुन्नु र अनुभवी व्यक्तिबाट मार्गदर्शन लिनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

सुनिता उद्यमीलाई नेटवर्किङ कार्यक्रममा सहभागी हुन, आफ्नो व्यवसाय र व्यावसायिक योजनाबारे स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न तथा सम्भावित साझेदार र ग्राहकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न सुझाव दिन्छिन् ।

अन्य उद्यमीसँग अनुभव साटासाट गर्दा व्यवसाय सञ्चालनका व्यावहारिक समस्या बुझ्न सकिन्छ। अनुभवी मेन्टरको सहयोगले गलत निर्णयको सम्भावना घटाउन र नयाँ अवसर पहिचान गर्न मद्दत पुग्न सक्छ ।

तर नेटवर्किङ भनेको परिचय विस्तार गर्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। आफूले दिने सेवा वा उत्पादनको गुणस्तर, विश्वसनीयता र व्यावसायिक प्रतिबद्धताले सम्बन्धलाई दीर्घकालीन सहकार्यमा रूपान्तरण गर्छ ।

घर र व्यवसायबीच समयको व्यवस्थापन

महिला उद्यमीले सामना गर्ने चुनौतीमध्ये एउटा घरायसी जिम्मेवारी र व्यवसायबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो । घरको सम्पूर्ण काम महिलाकै जिम्मेवारी हो भन्ने सामाजिक सोचले धेरै महिलाको समय, ऊर्जा र व्यावसायिक सम्भावनालाई सीमित गर्न सक्छ ।

सुनिताले घरायसी जिम्मेवारी बाँडफाँड गर्न र आवश्यक परे अरूको सहयोग लिनुपर्नेमा जोड दिन्छिन्। दिनको ऊर्जावान् समय सबै घरेलु काममै खर्च हुँदा व्यवसाय विस्तार, अध्ययन, स्वास्थ्य र व्यक्तिगत विकासका लागि पर्याप्त समय नबच्न सक्छ ।

उनको सन्देश परिवारको जिम्मेवारीबाट भाग्ने होइन, त्यसलाई न्यायोचित रूपमा बाँड्ने हो । महिला उद्यमीले परिवार र व्यवसाय दुवैलाई महत्त्व दिन सक्छन्, तर त्यसका लागि परिवारका सदस्यको सहयोग, समयको उचित व्यवस्थापन र स्पष्ट प्राथमिकता आवश्यक हुन्छ ।

उनले महिलालाई आफ्नो स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र व्यक्तिगत विकासलाई पनि महत्त्व दिन आग्रह गर्छिन् । परिवार र समाजका लागि काम गर्दा आफ्नै अस्तित्व बिर्सन नहुने उनको धारणा छ ।

युवालाई सन्देश 

व्यवसायमा प्रवेश गर्न चाहने युवालाई सुनिताको सुझाव व्यावहारिक छ । व्यवसायको सुरुवातदेखि नै आम्दानी, खर्च, लगानी र नगद प्रवाहको व्यवस्थित अभिलेख राख्नुपर्छ । व्यावसायिक निर्णय भावनामा मात्र आधारित हुनु हुँदैन ।

त्यस्तै, अवसर देख्दा त्यसको सम्भावना पहिचान गर्नुपर्छ । तर सम्भावना देख्नु भनेको जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु होइन । बजारको माग, लागत, प्रतिस्पर्धा र ग्राहकको आवश्यकताको अध्ययन गरेर मात्र व्यवसाय विस्तार गर्नुपर्छ ।

युवाले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्दै सिक्ने, नयाँ प्रविधि अपनाउने र आवश्यक पर्दा अनुभवी व्यक्तिसँग सल्लाह लिने बानी विकास गर्नुपर्छ ।

सानो व्यवसायबाट सुरु गर्न सकिन्छ, तर सोच र योजना सधैँ सानो हुनुपर्छ भन्ने छैन । व्यवसाय विस्तार गर्न सकिने प्रणाली, जिम्मेवारी बाँडफाँड र संस्थागत संरचनाबारे सुरुदेखि नै विचार गर्न सकिन्छ ।

सुनिताको यात्राले देखाउने महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो—उद्यमशीलता भनेको केवल व्यवसाय दर्ता गर्नु वा उत्पादन बिक्री गर्नु होइन । समस्या पहिचान गर्ने, समाधान निर्माण गर्ने, त्यसलाई व्यवस्थित प्रणालीमा रूपान्तरण गर्ने र निरन्तर सिक्दै अघि बढ्ने प्रक्रिया हो ।

सफलताको अर्थ आफू मात्र अगाडि बढ्नु होइन

सुनिता नेमाफुकीको यात्रा बाल्यकालमा देखेका श्रम र सामाजिक उत्तरदायित्वका अभ्यासबाट सुरु भएर सञ्चार व्यवसाय, कृषि सूचना, किसानको बजार पहुँच र महिला उद्यमशीलताको नेतृत्वसम्म आइपुगेको छ ।

उनको अनुभवमा अवसर सधैँ तयार अवस्थामा भेटिँदैन । कहिलेकाहीँ अवसर समस्या बुझ्ने क्रममा जन्मिन्छ। किसानका समस्याबारे जानकारी संकलन गर्दा उनले कृषि उद्यमको सम्भावना देखिन्। सञ्चार र बजारसम्बन्धी आफ्नो अनुभवलाई कृषि क्षेत्रसँग जोडिन्। यसरी उनले आफूले सिकेको ज्ञानलाई नयाँ क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने बाटो रोजिन् ।

उनको यात्रालाई प्रेरक बनाउने पक्ष यही हो—व्यक्तिगत कठिनाइलाई अन्तिम सीमा नमान्नु, आफ्नो रुचि पहिचान गर्नु, निरन्तर सिक्नु र समस्या समाधानका लागि आफैँ अग्रसर हुनु ।

यद्यपि कुनै पनि उद्यमको सफलता मापन गर्दा संस्थापकको व्यक्तिगत यात्रासँगै व्यवसायको वित्तीय दिगोपन, सेवाको गुणस्तर, किसानको आम्दानीमा परेको प्रभाव र महिलाका लागि सिर्जना भएका अवसरजस्ता परिणाम पनि हेर्नुपर्छ । त्यसैले सुनिताको व्यावसायिक मोडलको दीर्घकालीन प्रभावलाई थप तथ्यांक र स्वतन्त्र मूल्यांकनका आधारमा बुझ्न सकिन्छ ।

उनको यात्राबाट युवाले आत्मविश्वास, वित्तीय अनुशासन र अवसर सिर्जनाको पाठ सिक्न सक्छन् । महिला उद्यमीले आफ्नो व्यवसायको आकार र सम्भावनालाई परम्परागत सीमाभित्र नराख्न प्रेरणा लिन सक्छन् । कृषि क्षेत्रले भने उत्पादनदेखि बजारसम्मको शृंखला बलियो बनाउन सके किसानको श्रमलाई राम्रो आम्दानीमा बदल्ने सम्भावना खोज्न सक्छ ।

अन्ततः सुनिताको जीवनबाट निस्कने सन्देश स्पष्ट छ—अवसरको प्रतीक्षा गरेर मात्र हुँदैन; आफूले देखेको समस्याको समाधान खोज्दै अघि बढ्नुपर्छ। सफलता आफ्नो व्यवसाय बढाउनुमा मात्र होइन, आफूले हासिल गरेको ज्ञान, अनुभव र क्षमतालाई अरूका लागि अवसर निर्माण गर्न उपयोग गर्नुमा पनि छ ।